मानवी जीवनात सुख मिळवून देणारा भगवान बुद्धांचा आर्य अष्टांगिक मार्ग
भिक्खुनी रुपानंदा यांचा विशेष लेख
त्रिपटक साहित्य हे बुद्ध वाचनाचे भंडार आहे यामध्ये तथागत भगवान बुद्धांनी मनुष्य कल्याणासाठी वेळोवेळी प्रसंगानुरूप केलेले उपदेश समाविष्ट आहेत , यामध्ये अनित्य दुःख अनात्म ही त्रिविध लक्षणे प्रामुख्याने दिसून येतात त्यांचा बोधी ज्ञान प्राप्तीनंतर चा प्रथम उपदेश म्हणजे धम्मचक्र परिवर्तन सुत्त होय. यामधील चार आर्य सत्य सांगितले आहेत चौथे आर्य सत्य म्हणजे दुक्ख मुक्तीचा मार्ग म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे.
मानवी जीवन हे सुख-दुःख, आशा-निराशा, यश-अपयश आणि संघर्षांनी भरलेले आहे. प्रत्येक मनुष्याला जीवनात सुख, शांती आणि समाधान प्राप्त व्हावे अशी इच्छा असते. परंतु लोभ, द्वेष, मोह, तृष्णा, अज्ञान, आणि अहंकार यांमुळे मनुष्याच्या जीवनात दुःख निर्माण होते. भगवान बुद्धांनी मानवी जीवनातील दुःखाचे स्वरूप आणि त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग अत्यंत वैज्ञानिक आणि व्यावहारिक पद्धतीने स्पष्ट केला.
भगवान बुद्धांनी चार आर्यसत्यांमध्ये दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा यांचे विवेचन केले. त्यातील दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. हा मार्ग मनुष्याला नैतिक, मानसिक आणि बौद्धिकदृष्ट्या विकसित करून जीवनात खरे सुख आणि शांती प्राप्त करून देतो.
आर्य अष्टांगिक मार्ग
पाली साहित्यात आर्य अष्टांगिक मार्गाला “अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो” असे म्हटले जाते. त्याची आठ अंगे पुढीलप्रमाणे आहेत—
सम्मा-दिट्ठी, सम्मा-संकप्पो, सम्मा-वाचा, सम्मा-कम्मन्तो, सम्मा-आजीवो, सम्मा-वायामो, सम्मा-सति आणि सम्मा-समाधी.
मराठीमध्ये त्यांना सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीविका, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी असे म्हणतात.
१. सम्यक दृष्टी
सम्यक दृष्टी म्हणजे योग्य दृष्टिकोन किंवा योग्य समज होय. जीवनातील अनित्यत्व, दुःख, कर्म आणि कर्मफल यांचे यथार्थ ज्ञान होणे म्हणजे सम्यक दृष्टी. मनुष्याने जगातील प्रत्येक गोष्ट कायमस्वरूपी आहे असा भ्रम न ठेवता तिचे वास्तविक स्वरूप समजून घेतले पाहिजे. सत्य स्वीकारण्याची प्रक्रिया.
सम्यक दृष्टी निर्माण झाल्यामुळे मनुष्य अज्ञानातून बाहेर पडतो. जीवनातील सुख-दुःखाकडे समतोल दृष्टीने पाहण्याची क्षमता निर्माण होते.
२. सम्यक संकल्प
सम्यक संकल्प म्हणजे योग्य विचार आणि योग्य हेतू होय. मनात लोभ, द्वेष आणि हिंसेऐवजी त्याग, मैत्री, करुणा आणि अहिंसेची भावना निर्माण करणे म्हणजे सम्यक संकल्प.
मनुष्याच्या कृतीमागे त्याचा विचार आणि हेतू महत्त्वाचा असतो. म्हणून चांगल्या विचारांची निर्मिती झाली तर चांगल्या कृती घडतात आणि त्यातून सुखी जीवनाची निर्मिती होते.
३. सम्यक वाचा
सम्यक वाचा म्हणजे योग्य आणि हितकारक वाणीचा वापर होय. खोटे बोलणे, चुगली करणे, कठोर शब्द वापरणे आणि निरर्थक बोलणे टाळणे आवश्यक आहे.
सत्य, प्रेमळ, मधुर आणि हितकारक वाणीचा उपयोग केल्याने व्यक्तीचे सामाजिक संबंध चांगले राहतात. त्यामुळे कुटुंबात आणि समाजात प्रेम, विश्वास आणि शांतता निर्माण होते.
४. सम्यक कर्मान्त
सम्यक कर्मान्त म्हणजे योग्य आचरण होय. हिंसा न करणे, चोरी न करणे आणि अनैतिक आचरणापासून दूर राहणे ही त्याची प्रमुख तत्त्वे आहेत.
मनुष्याचे सुख त्याच्या कृतींशी जोडलेले आहे. चुकीच्या कृतींमुळे अपराधीपणा, भीती आणि अशांतता निर्माण होते; तर सदाचारामुळे आत्मविश्वास, समाधान आणि मानसिक शांती प्राप्त होते.
५. सम्यक आजीविका
सम्यक आजीविका म्हणजे नैतिक आणि प्रामाणिक मार्गाने उपजीविका करणे होय. इतरांना हानी पोहोचवून मिळवलेले धन मनुष्याला स्थायी सुख देऊ शकत नाही.कुठल्याही प्रकारे अनैतिकतेने जीवन यापण न करणे,परिश्रम प्रामाणिकतेने धन कमविणे म्हणजे सम्यक आजीविका होय
म्हणून प्रत्येक व्यक्तीने समाजाला आणि इतर जीवांना हानी न पोहोचवणारी प्रामाणिक उपजीविका स्वीकारावी. सम्यक आजीविकेमुळे आर्थिक जीवनाबरोबरच नैतिक जीवनही समृद्ध होते.
६. सम्यक व्यायाम
सम्यक व्यायाम म्हणजे योग्य प्रयत्न होय. मनातील वाईट प्रवृत्ती दूर करण्यासाठी आणि चांगल्या प्रवृत्ती वाढवण्यासाठी सतत प्रयत्न करणे म्हणजे सम्यक व्यायाम.
वाईट विचार निर्माण होऊ न देणे, निर्माण झालेले वाईट विचार दूर करणे, चांगले विचार निर्माण करणे आणि निर्माण झालेले चांगले विचार वाढवणे, हा सम्यक प्रयत्नाचा आधार आहे.ज्याला चार योग्य प्रयत्नही म्हणतात..
७. सम्यक स्मृती
सम्यक स्मृती म्हणजे सजगता किंवा जागरूकता होय. व्यक्तीने आपल्या शरीराची, भावना, मन आणि विचारांची जाणीवपूर्वक निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.
मनुष्य अनेक वेळा भूतकाळातील दुःख किंवा भविष्याची चिंता यामध्ये अडकतो. सम्यक स्मृतीमुळे वर्तमान क्षणाची जाणीव निर्माण होते. त्यामुळे मन अधिक स्थिर आणि शांत होते.
८. सम्यक समाधी
सम्यक समाधी म्हणजे मनाची योग्य एकाग्रता आणि स्थिरता होय. ध्यानाच्या अभ्यासातून मनातील चंचलता कमी करून मन एका विषयावर स्थिर करणे म्हणजे समाधी.
समाधीमुळे मानसिक एकाग्रता वाढते आणि मन अधिक शांत होते. एकाग्र व शांत मनातून प्रज्ञेचा विकास होतो. त्यामुळे व्यक्ती जीवनातील समस्यांकडे अधिक विवेकपूर्ण पद्धतीने पाहू शकते.
आर्य अष्टांगिक मार्गातील शील, समाधी आणि प्रज्ञा
आर्य अष्टांगिक मार्गाचे आठ अंग तीन प्रमुख विभागांत समजता येतात.
प्रज्ञा:
१. सम्यक दृष्टी
२. सम्यक संकल्प
शील:
३. सम्यक वाचा
४. सम्यक कर्मान्त
५. सम्यक आजीविका
समाधी:
६. सम्यक व्यायाम
७. सम्यक स्मृती
८. सम्यक समाधी
अशा प्रकारे आर्य अष्टांगिक मार्ग हा केवळ धार्मिक मार्ग नसून प्रज्ञा, नैतिकता आणि मानसिक शिस्त यांचा समन्वय असलेली जीवनपद्धती आहे.
आधुनिक जीवनातील आर्य अष्टांगिक मार्गाचे महत्त्व
आजच्या आधुनिक जीवनात मनुष्य भौतिक प्रगती करत असला तरी ताणतणाव, स्पर्धा, असुरक्षितता, मत्सर आणि मानसिक अस्थिरता यांचा सामना करत आहे. अशा परिस्थितीत बुद्धांचा आर्य अष्टांगिक मार्ग अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
सम्यक दृष्टी मनुष्याला योग्य विचार देते. सम्यक संकल्प सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण करतो. सम्यक वाचा आणि सम्यक कर्मान्त सामाजिक संबंध सुधारतात. सम्यक आजीविका नैतिक जीवनाची जाणीव करून देते. सम्यक व्यायाम, स्मृती आणि समाधी मनाला स्थैर्य व शांतता देतात.
त्यामुळे आर्य अष्टांगिक मार्गाचा स्वीकार केल्यास व्यक्तीच्या जीवनात नैतिकता, मानसिक शांती, सामाजिक समता, करुणा आणि प्रज्ञा विकसित होऊ शकते.
उपसंहार
भगवान बुद्धांचा आर्य अष्टांगिक मार्ग हा मानवी जीवनातील दुःख कमी करून सुख, शांती आणि समाधानाकडे नेणारा व्यावहारिक मार्ग आहे. या मार्गात अंधश्रद्धा किंवा कर्मकांडाला महत्त्व न देता योग्य दृष्टी, योग्य विचार, योग्य आचरण, योग्य उपजीविका, सजगता आणि मानसिक एकाग्रता यांना महत्त्व दिले आहे.
मानवी जीवनातील खरे सुख बाह्य संपत्तीमध्ये नसून मनातील लोभ, द्वेष आणि मोह कमी होऊन निर्माण होणाऱ्या शांतीमध्ये आहे, हा बुद्धांच्या शिकवणीचा मूलभूत संदेश आहे. म्हणूनच आर्य अष्टांगिक मार्ग हा प्राचीन काळापुरता मर्यादित नसून आजच्या आधुनिक मानवासाठीही अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि उपयुक्त जीवनमार्ग आहे.
“आर्य अष्टांगिक मार्ग हा दुःखातून सुखाकडे, अज्ञानातून प्रज्ञेकडे आणि अशांतीतून शांततेकडे नेणारा भगवान बुद्धांचा मानवतावादी मार्ग आहे.”
टिप्पणी पोस्ट करा